Serwis polonistyczny Z.S. nr 4 w Nowym Sączu ©
POWTÓRKI · Środki stylistyczne

   

     


Najważniejsze środki stylistyczne i ich FUNKCJE

Środki stylistyczne albo inaczej środki artystycznego wyrazu mają na celu wywołanie określonego efektu u odbiorcy. W poezji dominują metafory czyli przenośnie, bo przecież o emocjach i przeżyciach trudno mówić wprost. O ile przypadkowe powtórzenie w wypracowaniu jest błędem językowym, o tyle celowe powtórzenie w dziele literackim służy podkreśleniu wagi jakiejś rzeczy czy zjawiska. Abyśmy mogli pełniej doświadczyć na przykład opisu deszczu, artysta może zastosować wyrazy naśladujące dźwięki. Abyśmy mogli pełniej i lepiej przeżyć dzieło literackie, powinniśmy poznać środki, które w utworze pełnią określone funkcje.

 Trzeba umieć nazwać środek stylistyczny,  zdefiniować go i wyjaśnić jego funkcję w tekście literatury pięknej (liryce, epice i dramacie) lub tekście publicystycznym.

Oto „niezbędne minimum” na maturę: 

Zwróć uwagę, że nie znajdziesz w tabelach poniżej definicji środków, lecz tylko podane ich funkcje. Definicje środków znajdziesz np. TUTAJ, a tu  kilka konkretnych przykładów.pdf 

 

 

 Nie zapomnij też o poniższych środkach stylistycznych (są w podstawie programowej):

kolokwializm (wyraz potoczny); funkcja: charakteryzuje nadawcę; ożywia styl wypowiedzi; czyni wypowiedź bardziej przystępną dla czytelnika; np. taksiarz, jadą na tym samym wózku, tak szybko się wynoszą (umierają), kumpel, ciuchy, bajzel, przynudzać, zbaranieć, wałkoń, wredny

 

eufemizm - wyraz (niekiedy wyrazy) zastępujący słowo lub zwrot, który ze względu na tabu kulturowe czy religijne, cenzurę (polityczną lub obyczajową) czy też na normy towarzyskie, pruderię, poprawność polityczną, delikatność, uprzejmość, dobre wychowanie piszącego nie może lub nie powinien być używany. Np. odejść (umrzeć), jesień życia (starość), mijać się z prawdą (kłamać), mieć żółte papiery (być wariatem), nieczystości (kupa, gów.o), puszysta  (gruba, otyła), mieć lepkie ręce (kraść); być mało mądrym (być głupcem, idiotą). Funkcja: złagodzenie znaczenia słów [eufemizm niekiedy bywa ironiczny, humorystyczny lub - UWAGA! - bardziej złośliwy, niż wyraz, ktory zastępuje! ;) ]

 

pleonazm (lub tautologia) - dodanie wyrazów albo zwrotów bliskoznacznych lub synonimicznych zbędnych do zrozumienia wypowiedzi, traktowane jako usterka stylistyczna; niekiedy stosowane rozmyślnie w celu stylistycznym lub aby wzbogacić utwór znaczeniowo.
np. masło maślane, kontynuować dalej, równe połowy, cofać się do tyłu, w miesiącu maju, okres czasu, fakt autentyczny, kopnąć nogą, spadać w dół, zabić na śmierć

 

parafraza (gr. = omówienie) - swobodna przeróbka tekstu, tłumaczenia, utworu literackiego, rozwijająca i modyfikująca jego treści za pomocą środków odmiennych niż użyte w pierwowzorze, ale przy zachowaniu podobieństwa do tekstu parafrazowanego. Parafraza jest czytelna tylko wtedy, gdy odwołuje się do dzieła powszechnie znanego. Np. Ignacy Krasicki, który sparafrazował swój znany własny „Hymn do miłości ojczyzny”, by użyć go w „Monachomachii”:

Hymn do miłości ojczyzny 

Święta miłości kochanej Ojczyzny,

czują cię tylko umysły poczciwe!

Dla ciebie zjadłe smakują trucizny

Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe.[...]

 

Monachomachia 

Wdzięczna miłości kochanej szklenice! 

Czuje cię każdy, i słaby, i zdrowy; 

Dla ciebie miłe są ciemne piwnice, 

Dla ciebie znośna duszność i ból głowy,[...]

lub tytuł noweli Elizy Orzeszkowej „Gloria victis” (Chwała zwyciężonym!) jest parafrazą rzymskiego zawołania „Vae victis” (Biada zwyciężonym! [pokonanym])

 

Warto zapamiętać:

PASTISZ - dzieło plastyczne lub utwór literacki albo muzyczny będące świadomym naśladownictwem innego dzieła lub jakiegoś stylu.

PARODIA - naśladowanie określonego gatunku, stylu lub utworu, polegające na wyjaskrawieniu jego cech albo pozbawieniu właściwych mu kontekstów lub funkcji. Parodia ma zwykle charakter ironiczny, satyryczny oraz krytyczny wobec swego pierwowzoru. (Jak odróżnić parodię od pastiszu? Pastisz jest raczej „neutralny”, parodia jest ironiczna, ostra, jaskrawa.)

GROTESKA - kategoria estetyczna występująca zarówno w literaturze, jak i w sztukach plastycznych. Charakteryzuje się upodobaniem do fantastyki, absurdu, przesady, osobliwości. Miesza w obrębie jednego dzieła odmienne normy estetyczne: komizm przeplata tragizmem, powagę- błazenadą, styl wysoki - niskim. Groteska w literaturze i sztuce XX w. jest sposobem przedstawiania świata, który zaczął być odczuwany jako obcy, groźny, nieludzki, niezrozumiały i chaotyczny.

Warto też wiedzieć:

wulgaryzm – wyraz, wyrażenie lub zwrot uznawany przez użytkowników danego języka za nieprzyzwoity lub ordynarny.

brutalizm językowy – wyraz, wyrażenie lub zwrot uznawany przez użytkowników danego języka za brutalny, „mocny”; nie jest jednak wulgaryzmem.

kalambur rodzaj gry językowej wyzyskujący podobieństwo brzmieniowe wyrazów; polega na tworzeniu słów lub zbitek słownych będących humorystyczną aluzją do innego słowa (innych słów), np. marionetki - kaśko-netki; jelitalia (przykłady z Szewców).

Powtórzenie środków stylistycznych przed maturą (videoblogi):

Środki stylistyczne, przygotowanie do matury z polskiego: LINK 

Środki stylistyczne - powtórzenie:  LINK 

Jak środki językowe wpływają na dynamikę tekstu: LINK

ZAPAMIĘTAJ!

SYMBOL - ma wiele znaczeń często „odległych” a nawet sprzecznych ze sobą - symbol „migocze znaczeniami” [np. róża = miłość (platoniczna lub zmysłowa), wybranie, cierpienie, serdeczne oddanie; Chochoł (w „Weselu” = marazm, uśpienie podzielonego narodu polskiego niezdolnego do podjęcia walki o wolność, ale i nadzieja na odrodzenie ojczyzny]

ALEGORIA - ma jedno, ustalone, konwencjonalne znaczenie [np. mrówka = pracowitość; lew = król; perła = coś najcenniejszego; ziarno (w przypowieści o siewcy) = słowo Boże]

 

W górę